Warszawa, 22.12. 2015 r.

Opinia merytoryczna do prezydenckiego projektu ustawy o zmianie ustawy 
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych  oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 62)

Streszczenie
Przedłożony przez Prezydenta RP projekt ustawy ma na celu przywrócenie regulacji w zakresie wieku emerytalnego, które obowiązywały przed dniem 1 stycznia 2013 r.  Wiek emerytalny: kobiety 60 lat, mężczyźni 65 lat, obejmować ma wszystkie osoby podlegające obowiązkowo powszechnym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu  oraz rolników.  Do osiągnięcia wieku 65 lat prokurator będzie mógł  zajmować stanowisko, a sędzia sądu powszechnego po ukończeniu 65 lat może przejść w stan spoczynku. Ponadto projekt ustawy przywraca bezterminowo rolnikom, prokuratorom, sędziom sądów powszechnych i sędziom Sądu Najwyższego prawo do wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej.
Propozycje zawarte w projekcie ustawy wzbudzają  zastrzeżenia ze względu na niekorzystne w długim okresie czasu skutki dla rynku pracy, finansów systemu emerytalnego, finansów publicznych oraz dla przyszłych emerytów (niższe emerytury), szczególnie dla młodszych roczników. 
Problem nabywania prawa do emerytury powinien być przedmiotem wszechstronnej analizy w kierunku uelastycznienia warunków przechodzenia na emeryturę, w tym wieku emerytalnego.  
    
Opis założeń projektu ustawy
Projekt ustawy przedłożony przez Prezydenta RP zawiera propozycję ustalenia powszechnego wieku emerytalnego dla kobiet na poziomie 60 lat, a dla mężczyzn na poziomie 65 lat.  Projektowana zmiana obejmuje wszystkie osoby podlegające obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie ustawy z dnia 13 października  1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.) z wyjątkiem górników, którzy podlegają odrębnym zasadom nabywania prawa do emerytury górniczej.  Konsekwencją w. w. zmiany jest propozycja przywrócenia minimalnego stażu ubezpieczeniowego dla kobiet – 20 lat - wymaganego dla gwarancji wypłaty emerytury najniższej oraz likwidacja emerytury częściowej.
W wyniku ustalenia wieku emerytalnego na poziomie 60 lat i 65 lat uchylone zostały przepisy ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1097), na mocy których został wydłużony okres wypłaty kobietom  kapitałowej emerytury okresowej w związku z procesem podnoszenia wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn, zaś konsekwencją likwidacji emerytury częściowej jest nowelizacja niektórych przepisów ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (DZ. U. z 2013 r., poz.1605).
Zmiany dokonane w zakresie wieku emerytalnego w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pociągają za sobą zmiany natury porządkowej  w następujących regulacjach prawnych:
- ustawie z dnia 13 października  1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.);
- ustawie z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2015 r., poz. 900, 1268 i 1830); 
- ustawie z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. z 2015 r., poz. 1605);
- ustawie z  dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r., poz. 163 z późn. zm.);
- ustawie z  dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2013 r., poz. 170 oraz z 2014 r. poz. 598 i 1682);
- ustawie z  dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2015 r., poz. 965 i 1240);
- ustawie z  dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (Dz. U. Nr 97, poz. 800 z późn. zm.);
- ustawie z  dnia 11 maja 2012 r. o zmianie  ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 163 z późn. zm.).    
Wiek emerytalny – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn – ma objąć także osoby podlegające z mocy ustawy obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu rolników na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 704 ze zm.). Ponadto w nowelizacji tej ustawy Prezydent proponuje bezterminowe zachowanie prawa rolników do przechodzenie na wcześniejsze emerytury – kobieta w wieku 55 lat i mężczyzna w wieku  60 lat, jeżeli posiadają co najmniej 30-letni okres podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu i zaprzestaną prowadzenia działalności rolniczej.  
Projekt ustawy ustala na poziomie 65 lat wiek, do którego można zajmować stanowisko prokuratora i prokuratora wojskowego oraz w którym sędzia sądu powszechnego może przejść w stan spoczynku. W tym celu zmienione zostały odpowiednie przepisy:
- ustawy z dnia  20 czerwca 1985 r. o prokuraturze  (Dz. U. z 2011 r., Nr 270, poz. 1599, z późn. zm.);
- ustawy z dnia  27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 133 z późn. zm.). 
Ponadto w nowelach w. w. ustaw oraz w zmianie ustawy z  dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym  (Dz. U. z 2013 r., poz. 499 z późn. zm.) wprowadzono przepisy, które na wniosek zainteresowanych dają bezterminowo prawo do wcześniejszego zwolnienia ze stanowiska prokuratora i przejście w stan spoczynku przez sędziego sądu powszechnego i Sądu Najwyższego. 
W przepisach przejściowych projekt ustawy nakłada na Radę Ministrów obowiązek przeglądu funkcjonowania systemu emerytalnego co trzy lata i przedkładania Sejmowi do dnia 31 października następnego roku informacji o skutkach obowiązywania projektowanej ustawy. Informacja o skutkach obowiązywania ustawy w 2016 r. ma być przedstawiona nie później niż do dnia 31 października  2017 r.  
Diagnoza sytuacji w obszarze objętym propozycją zmian
W Polsce ustawowy wiek emerytalny do dnia 31 grudnia 2012 r. wynosił 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. 
Od dnia 1 stycznia 2009 r. przestały obowiązywać regulacje prawne umożliwiające:
- przechodzenie na wcześniejsze emerytury pracownicze kobietom  w wieku 55 lat z 30-letnim stażem ubezpieczeniowym oraz mężczyznom w  wieku  60 lat legitymującym się 35 letnim stażem;
-  emerytury w niższym wieku (o 5-15 lat od wieku ustawowego) z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. 
Przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych  (art. 184) zagwarantowały prawo do emerytury w niższym wieku pracownikom urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. zatrudnionym w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, którzy wymagany staż pracy osiągnęli do  dnia 1 stycznia 1999 r. (ogólny staż pracy dla mężczyzn - 25 lat, dla kobiet - 20 lat oraz określony staż pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze), ale wymagany niższy wiek emerytalny osoby te mogą osiągnąć po 2008 r. Przepisy te mają charakter wygasający. Część osób pracujących  w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze uzyskała prawo do emerytury pomostowej, zaś nauczyciele do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.
Ustawa z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wprowadziła regulacje, na mocy których od dnia  1 stycznia 2013 r. podwyższany jest co kwartał o 1 miesiąc powszechny wiek emerytalny mężczyzn i kobiet do poziomu 67 lat z wieku 65 lat dla mężczyzn i  60 lat dla kobiet. Wiek emerytalny jest obecnie zróżnicowany dla mężczyzn i kobiet w zależności od daty urodzenia.  
Proces podnoszenia wieku emerytalnego objął mężczyzn urodzonych w 1948 r. (osoby objęte co do zasady starym systemem emerytalnym) i w latach następnych oraz kobiety urodzone w 1953 r. i w latach następnych. Docelowy wiek emerytalny będzie obowiązywał mężczyzn od dnia  1 października 2020 r., tj. urodzonych w IV kwartale 1953 r., a kobiety od 1 października 2040 r., tj. urodzone w IV kwartale 1973 r. Różnica 5 lat  w wieku emerytalnym kobiet i mężczyzn będzie utrzymywać się do IV kwartału 2020 r., i dopiero od 2021 r. różnice w wieku emerytalnym obu płci będą zmniejszać się aż do jego ujednolicenia w 2040 r. 
Nowelizacją ustawy wprowadzone zostały emerytury częściowe, których celem jest  łagodzenie procesu podnoszenia wieku emerytalnego. Prawo do emerytury częściowej nabywają mężczyźni po ukończeniu 65 lat i z 40 letnim stażem ubezpieczeniowym, zaś kobiety w wieku 62 lat i po udowodnieniu 35 letniego stażu ubezpieczeniowego. Emerytura  częściowa wynosi 50% emerytury. Ponadto zgodnie z ustawą  od 2014 r. rozpoczął się proces stopniowego podnoszenia kobietom stażu ubezpieczeniowego warunkującego  prawo do najniższej emerytury, tj. do 25 lat od 2022 r.  
Wiek emerytalny został w analogiczny sposób podniesiony rolnikom.  Ponadto wprowadzone zostały przepisy, które wygaszają rolnikom prawo do emerytury wcześniejszej. Kobieta w wieku 55 lat a mężczyzna 60 lat, posiadający 30 lat okresu podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu mogą przejść na emeryturę, jeżeli  do dnia 31 grudnia 2017 r. spełnią te warunki.
Ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 maja 2012 r. znowelizowano także przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze  i  ustawy z dnia  27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Prokuratorom i prokuratorom wojskowym podniesiono wiek z 65 lat do 67 lat, do którego mogą zajmować stanowisko prokuratora, a sędziom z 65 lat do 67 lat podwyższono wiek przechodzenia w stan spoczynku. Jednocześnie obu tym grupom profesji prawnych oraz sędziom Sądu Najwyższego – podobnie jak rolnikom –zachowano prawo do wcześniejszego zakończenia kariery zawodowej, jeżeli  do dnia 31 grudnia 2017 r. spełnią wymagane  warunki. 
Wprowadzone zmiany w wieku emerytalnym wpływają na regulacje prawne dotyczące innych świadczeń socjalnych: 
- podwyższają wiek, określający statusu osoby bezrobotnej i tym samym powiększają populację  potencjalnie uprawnianych do zasiłku dla bezrobotnych;  
- wydłużają okres pobierania świadczenia przedemerytalnego, okresowej emerytury kapitałowej, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego oraz świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem;
- podnoszą wiek, w którym z pomocy społecznej można uzyskać zasiłek stały z powodu niezdolności do pracy z tytułu wieku.   
W tabeli 1 w sposób syntetyczny przestawiono różnice w obecnym stanie prawnym i rozwiązaniami proponowanymi w projekcie ustawy. Jak pokazuje to zestawienie celem prezydenckiego projektu ustawy jest proste przywrócenie regulacji prawnych w zakresie wieku emerytalnego/zajmowania stanowiska prokuratora/stanu spoczynku sędziego obowiązujących przed dniem 1 stycznia 2013 r. Zgodnie z zawartymi w projekcie propozycjami pracownicy i inne osoby objęte obowiązkowo powszechnymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym oraz rolnicy będą nabywać prawo do emerytury w wieku: 60 lat  kobiety i 65 lat mężczyźni, a prokuratorzy i sędziowie sądów powszechnych w wieku 65 lat niezależnie od płci. Ponadto rolnicy, sędziowie i prokuratorzy nadal zachowają prawo do tzw. wcześniejszych  emerytur. 

Tab. 1. Wiek emerytalny i emerytury wcześniejsze  według stanu prawnego ma dzień 31.XII 2012 r., obecnego stanu prawnego oraz według projektu ustawy 
	Stan 
prawny 
przed 
01.01.2013 	Obecny 
stan 
prawny	Prezydencki 
projekt 
ustawy	
Pracownicy*	Kobieta – 60 lat
Mężczyzna- 65 lat 

Emerytura najniższa:
Mężczyzna- 25 lat stażu
Kobieta – 20 lat stażu 

	Docelowo:
Kobieta – 67 lat w 
IV kw. 2040 r.
Mężczyzna- 67 lat
w IV kw. 2020 r. 

Emerytura 
częściowa: 
Kobieta – 62 lata i 
35 lat stażu ubezp.
Mężczyzna 65 lat i 
40 lat stażu ubezp.

Emerytura najniższa
Mężczyzna- 25 lat stażu
Kobieta: 
21 lat w l. 2014-2015
22 lata w l.2016-2017
23 lata w l. 2018-2019
24 lata w l. 2020-2021
25 lat od 2022 r. 	Kobieta – 60 lat
Mężczyzna- 65 lat

Emerytura najniższa:
Mężczyzna- 25 lat stażu
Kobieta – 20 lat stażu 

Rolnicy	Kobieta – 60 lat
Mężczyzna- 65 lat

Emerytura 
wcześniejsza: 
Kobieta – 55 lat 
i 30 lat stażu 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat stażu	Docelowo:
Kobieta – 67 lat w 
IV kw. 2040 r.
Mężczyzna- 67 lat
w IV kw. 2020 r

Emerytura 
wcześniejsza 
(do dnia 31 grudnia 
2017 r.): 
Kobieta – 55 lat 
i 30 lat stażu 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat stażu	Kobieta – 60 lat
Mężczyzna- 65 lat

Emerytura 
wcześniejsza: 
Kobieta – 55 lat 
i 30 lat stażu 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat stażu	
Prokuratorzy	Zajmowanie 
stanowiska
prokuratora: 
Kobieta – 65 lat
Mężczyzna- 65 lat

Zwolnienie ze
stanowiska 
prokuratora na 
wniosek:
Kobieta – 55 lat 
i 25 lat pracy na 
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego; 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat pracy na
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego	Zajmowanie 
stanowiska
prokuratora:
docelowo od 
IV kw. 2020 r.:
Kobieta – 67 lat
Mężczyzna- 67 lat

Zwolnienie ze
stanowiska 
prokuratora na 
wniosek ( do dnia 
31 grudnia 2017 r.) :
Kobieta – 55 lat 
i 25 lat pracy na 
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego; 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat pracy na
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego	Zajmowanie 
stanowiska
prokuratora: 
Kobieta – 65 lat
Mężczyzna- 65 lat

Zwolnienie ze
stanowiska 
prokuratora na 
wniosek :
Kobieta – 55 lat 
i 25 lat pracy na 
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego; 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat pracy na
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego	
Sędziowie	Stan spoczynku:
Kobieta – 65 lat
Mężczyzna- 65 lat

Stan spoczynku
na wniosek: 
Kobieta – 55 lat 
i 25 lat pracy na 
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego; 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat pracy na
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego.	Stan spoczynku 
docelowo od 
IV kw. 2020 r.:
Kobieta – 67 lat
Mężczyzna- 67 lat

Stan spoczynku
na wniosek (do dnia
31 grudnia 2017 r.): 
Kobieta – 55 lat 
i 25 lat pracy na 
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego; 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat pracy na
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego
	Stan spoczynku
Kobieta – 65 lat
Mężczyzna- 65 lat

Stan spoczynku
na wniosek: 
Kobieta – 55 lat 
i 25 lat pracy na 
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego; 
Mężczyzna – 60 lat
i  30 lat pracy na
stanowisku 
prokuratora lub
sędziego	
Sędziowie
Sądu 
Najwyższego	Stan spoczynku:
Kobieta – 70 lat
Mężczyzna- 70 lat.

Stan spoczynku na 
wniosek:
- 65 lat lub 60 lat i
co najmniej 9 lat
pracy na stanowisku
sędziego Sądu
Najwyższego
	Stan spoczynku:
Kobieta – 70 lat
Mężczyzna- 70 lat

Stan spoczynku na 
wniosek (do dnia
31 grudnia 2017 r.):
- 65 lat lub 60 lat i
co najmniej 9 lat
pracy na stanowisku
sędziego Sądu
Najwyższego
	Stan spoczynku:
Kobieta – 70 lat
Mężczyzna- 70 lat

Stan spoczynku na 
wniosek:
- 65 lat lub 60 lat i
co najmniej 9 lat
pracy na stanowisku
sędziego Sądu
Najwyższego

* Wszystkie osoby podlegające obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie ustawy z dnia  13 października  1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

W 2009 r. zaczęły być ustalane i wypłacane emerytury z nowego systemu  emerytalnego, w ramach którego ustawowy wiek emerytalny osiągały w latach 2009-2013 tylko kobiety, a w 2014 r. oprócz kobiet także pierwszy rocznik mężczyzn objęty nowym systemem emerytalnym  Jednocześnie w latach 2009-2014 funkcjonowały równolegle dwa systemy (stary i nowy), a w nowym systemie współistniały elementy starych i nowych zasad ze względu na zachowanie praw nabytych ubezpieczonych (emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych warunkach i w szczególnym charakterze) oraz łagodzenie przejścia z jednego systemu do drugiego (emerytury mieszane, tj. obliczane według starych i nowych zasad). Rok 2014 był rokiem, który kończy okres przejściowy pomiędzy starym a nowym systemem emerytalnym.
Nowy system emerytalny funkcjonuje już siódmy rok, a proces podnoszenia wieku emerytalnego obecnie trwa trzeci rok. W 2015 r. prawo do emerytury nabywali mężczyźni  urodzeni w:
- III kwartale 1949 r. po osiągnięciu wieku 65 lat i 7 miesięcy w okresie luty- kwiecień 2015 r.;
- IV kwartale 1949 r. po osiągnięciu wieku 65 lat i 8 miesięcy w okresie czerwiec – sierpień 2015 r.;
- I kwartale 1950 r. po osiągnięciu wieku 65 lat i 9 miesięcy w okresie październik – grudzień 2015 r.
Wiek emerytalny w 2015 r. osiągnęły kobiety urodzone w:
- III kwartale 1954 r. po ukończeniu 60 lat i 7 miesięcy w okresie luty- kwiecień 2015 r.;
- IV kwartale 1954 r. po ukończeniu  60 lat i 8 miesięcy w okresie czerwiec - sierpień 2015 r.;
- I kwartale 1955 r. po ukończeniu 60 lat i 9 miesięcy w okresie październik – grudzień 2015 r.
Zgodnie z przyjętym tempem podnoszenia wieku emerytalnego w I kwartale 2016 r. prawo do emerytury uzyskają mężczyźni w wieku 65 lat i 10 miesięcy i kobiety w wieku 60 lat i 10 miesięcy, natomiast w IV kwartale 2016 r. wiek emerytalny wyniesie  dla mężczyzn 66 lat a dla kobiet 61 lat.
Na podstawie danych publikowanych przez ZUS można dokonać wstępnej ogólnej oceny funkcjonowania zreformowanego systemu emerytalnego i procesu podnoszenia wieku emerytalnego.
Jak pokazują dane zawarte w tab. 2 w latach 1992- 2008 r., a więc w okresie gdy funkcjonował stary system emerytalny wraz z licznymi możliwościami  przechodzenia na emeryturę w wieku poniżej ustawowego wieku emerytalnego, rzeczywisty wiek emerytalny był znacznie niższy od ustawowego wieku, w przypadku mężczyzn średnio o ponad 5 lat, a dla kobiet średnio o ponad 4 lata.  Przeciętny staż ubezpieczeniowy wynosił od  33,6 lat do 37,4 lat i był znacznie wyższy dla mężczyzn (od 33,6 lat do 40,3 lat) niż dla kobiet (31,0 – 33,9 lat). Jednocześnie wysokość przeciętnej nowo przyznanej emerytury w relacji do przeciętnego wynagrodzenia  wraz z obligatoryjną składką na ubezpieczenia społeczne płaconą przez pracownika kształtowała się na  poziomie powyżej 60%.   
Tab. 2. Emerytury przyznane po raz pierwszy w latach 1992-2014
	
Liczba osób, którym przyznano emeryturę
(tys.)	Przeciętny  wiek 
przechodzenia na emeryturę 
O- ogółem
M- mężczyźni
K - kobiety	Przeciętny 
staż ubezpiecze-
niowy
O- ogółem
M- mężczyźni
K - kobiety	Relacja nowo-przyznanej emerytury do 
przeciętnego
wynagrodzenia
wraz z obligatoryjną składką na
ubezpieczenia 
społeczne płacona przez pracownika  	
1992	164,7	O – 57,0 
M – 59,0
K - 55,0  	O – 34,0 
M – 37,0
K – 31,0	
b.d	
1993	132,0	O – 57,0 
M – 59,0
K - 55,0 	O – 34,0 
M – 37,0
K – 31,0	
b.d	
1994	114,1	O – 56,9 
M – 59,1
K – 55,2	O – 33,6 
M – 36,5
K – 30,9	
b.d	
1995	111,7	O – 56,9 
M – 59,0
K – 55,1	O – 33,9 
M – 36,7
K – 31,4	
b.d	
1996	114,3	O – 56,7 
M – 59,0
K – 54,9	O – 33,9 
M – 36,7
K – 31,5	
b.d	
1997	119,8	O – 56,0 
M – 58,3
K – 54,1	O – 34,5 
M – 37,5
K - 32,1	
70,7%	
1998	98,5	O – 56,2 
M – 58,7
K – 54,7	O – 33,9 
M – 36,9
K – 32,0	
b.d.	
1999	98,5	O – 57,6 
M – 59,2
K – 56,7	O – 34,6 
M – 37,0
K – 33,1	
64,2%	
2000	74,7	O – 57,0 
M – 58,9
K – 55,9	O – 33,8 
M – 36,3
K - 32,4	
60,8%	
2001	93,7	O – 57,1 
M – 59,4
K – 56,0	O - 34,2 
M – 36,6
K - 33,0 	
63,8%	
2002	108,5	O – 57,2 
M – 59,4
K – 56,1	O – 34,5 
M – 36,7
K – 33,4	
63,0%	
2003	122,0	O – 57,8 
M – 60,5
K - 56,4	O – 34,3 
M – 36,5
K – 33,3	
63,4%	
2004	143,2	O – 56,8 
M – 58,7
K – 56,0	O – 34,9 
M – 37,3
K – 33,9	
62,5%	
2005	103,9	O – 56,8 
M – 58,4
K – 56,0	O – 34,3 
M – 36,4
K - 33,4	
61,2%	
2006	103,9	O – 56,6 
M – 59,7
K – 56,0	O – 34,2  
M – 36,4
K - 33,1	
61,5%	
2007	215,4	O – 57,1 
M – 59,7
K – 55,8	O – 35,1 
M – 38,7
K – 33,3	
b.d.	
2008	340,5	O – 59,0 
M – 61,1 
K – 56,2	O – 37,4 
M – 40,6
K – 32,9	
59,3%
	
2009*	243,0	O – 59,3 
M – 61,0
K – 57,8	O** - 36,6 
M** -38,9
K** - 34,8	
60,6%	
2010*	92,3	O – 59,6 
M – 60,2
K – 59,0	O** - 35,3 
M** - 35,5
K** - 34,9	
63,9%	
2011*	102,5	O – 59,8 
M – 60,1
K – 59,5	O** - 34,3 
M** - 34,2
K** - 34,8	
59,9%	
2012*	120,1	O – 59,9 
M – 60,2
K – 59,5	O** - 33,7 
M** - 33,4
K** - 34,7	
58,5%	
2013*	104,4	O – 59,5 
M – 59,7
K – 59,3	O** - 33,7 
M** - 32,8
K** - 36,4	
61,1%	
2014*	158,2	O – 60,4
M – 61,0
K – 59,8	O** - 33,7 
M** - 32,8
K** - 37,5	
57,5%	
* Emerytury ogółem przyznane w ramach starego i nowego systemu emerytalnego
** Staż dla emerytur ustalonych według starych zasad

Dane statystyczne dotyczące emerytur przyznanych po raz pierwszy w latach 2009-2014, pokazują, że: 
- nastąpił wzrost przeciętnego wieku przechodzenia  na emeryturę ogółem, ale dla mężczyzn wiek pozostał na poziomie zbliżonym do lat 2008-2007, natomiast bardzo znacząco wzrósł dla kobiet z 56,2 lat w 2008 r. do 59,8 lat w 2014 r.;
- przeciętny staż osoby, mającej ustaloną emeryturę według starych zasad, uległ obniżeniu ze względu na bardzo duży spadek stażu mężczyzn z 38,9 lat w 2008 r. do 32,8 lat w 2014 r., natomiast kobiety legitymowały się coraz wyższym stażem i od 2011 r. ich przeciętny staż był wyższy od stażu mężczyzn;
- relacja wysokości przeciętnej emerytury do przeciętnego wynagrodzenia pozostała na poziomie zbliżonym do lat poprzednich, uległa wyraźnemu obniżeniu w 2014 r.    
Ponieważ stary system emerytalny ulega wygaszaniu i emerytury górnicze stanowią w nim coraz większy udział, dane ogólne dla emerytur przyznanych w latach  2009-2014 nie są w pełni miarodajne.  W tab. 3 zostały zebrane dane pokazujące omawiane parametry dla emerytur ustalonych według nowych zasad (z wyjątkiem stażu ubezpieczeniowego, którego ZUS nie podaje dla emerytur z nowego systemu). 
 
Tab. 3. Emerytury przyznane według nowych zasad w latach 2009 -2014

Rok	Liczba emerytur według nowych zasad i ich
udział w ogóle 
nowo
przyznanych emeryturach	Przeciętny  wiek 
osób, którym przyznano  emeryturę 
O- ogółem
M- mężcz.
K – kobiety
(lata)	 

Wysokość
przeciętnej 
emerytury
  	Relacja nowo przyznanej emerytury do 
przeciętnego
wynagrodzenia
wraz z obligatoryjną składką na
ubezpieczenia 
społeczne płacona przez
pracownika	Relacja  
przeciętnej
emerytury według nowych zasad do 
przeciętnej
emerytury 
według starych zasad	
	
tys.	
%					

2009	
76,5	
31,1	
b.d.	
1 627,49 zł	
52,4%	
81,5%*	

2010	
51,2	
55,5	
b.d.	
1 711,69 zł	
53,1%	
68,6%*	

2011	
66,3	
64,7	O – 60,0 
M – 60,3 
K – 59,7	
1 694,84 zł	
49,9%	
63,7%*

2012	
81,6	
67,9	O -  59,6
M – 60,0
K – 59,3	
1 728,59 zł	
49,1%	
62,6%*
71,2%**	

2013	
71,5	
68,5	O – 59,7 
M – 60,1
K - 59,4	
1 8 56,51 zł	
50,9%	
61,3%*
70,2%**	

2014	
132,1	
83,5
	O – 60,8 
M – 62,2
K – 59,9	
1 975,53 zł	
52,2%	
62,1%*
76,0%**	

* Relacja emerytur według nowych zasad  do emerytur według starych zasad 
** Relacja emerytur według nowych zasad  do emerytur według starych zasad po wyłączeniu emerytur górniczych

Źródło: Zakład Ubezpieczeń Społecznych, http://www.psz.zus.pl/

 Z danych zawartych w tab. 3 wynika, że:
- do ogólnego  wzrostu przeciętnego wieku przechodzenia na emeryturę przyczyniło się ograniczenie emerytur wcześniejszych i podnoszenie wieku emerytalnego, z tym że różnica pomiędzy ustawowym wiekiem emerytalnym a rzeczywistym wiekiem przechodzenia na emeryturę w przypadku kobiet została niemal zniwelowana, natomiast w przypadku mężczyzn pozostała jeszcze luka ponad 3 lat, albowiem mężczyźni częściej niż kobiety zachowali w ramach nowego systemu uprawnienia do emerytur w niższym wieku z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,  a ponadto dopiero w 2014 r. pierwszy rocznik mężczyzn objętych nowym systemem osiągnął ustawowy wiek emerytalny; 
- wysokość emerytur z nowego systemu emerytalnego jest znacznie niższa od emerytur ustalanych według starych zasad, co pokazuje zarówno spadek średnio o 10 pkt. proc. relacji przeciętnej emerytury do przeciętnego wynagrodzenia w porównaniu do tej relacji dla emerytur przyznawanych w 2008 r. i wcześniej oraz relacja przeciętnej  emerytury z nowego systemu do emerytury ze starego systemu (po wyłączeniu emerytur górniczych, co daje bardziej miarodajny obraz zróżnicowania).   Obniżenie poziomu świadczeń jest oczywistym następstwem formuły obliczania świadczenia według zasady zdefiniowanej składki.
- w 2014 r. poprawiła się relacja wysokości przeciętnej emerytury z nowego systemu do przeciętnego wynagrodzenia. 
W 2014 r. zarówno kobiety jak i mężczyźni w ramach nowego systemu emerytalnego najczęściej przechodzili na  emeryturę w wieku 60 lat, tj. kobiety  po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego, natomiast mężczyźni z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Nie uległa więc zmianie dominująca od wielu lat praktyka przechodzenia na emeryturę zaraz po nabyciu prawa do świadczenia.  Należy jednak brać pod uwagę fakt, że decyzja o zakończeniu aktywności zawodowej nie musi mieć charakteru dobrowolnego, na takie decyzje wpływają też postawy pracodawców oraz sytuacja na rynku pracy i w poszczególnych zakładach pracy, tzw. zjawisko wypychania z rynku pracy. Brak jest niestety badań, które by to zjawisko dokładniej charakteryzowało.  
W 2014 r. kobiety już od sześciu lat podlegały nowemu systemowi emerytalnemu, ale podejmowane przez nie decyzje wskazują, że silne uzależnienie wysokości emerytury od wieku złożenia wniosku w systemie zdefiniowanej składki - nie spowodowało jak dotąd widocznego zjawiska  opóźniania momentu przejścia na emeryturę. Kobiety dłużej pozostają aktywne zawodowo głównie dzięki wygaszeniu możliwości przechodzenia na wcześniejszą emeryturę oraz ustawowo podnoszonemu wiekowi emerytalnemu. W 2014 r. aż 94,1% kobiet, którym przyznano emerytury z nowego systemu, miało skończone 60 lat. Z kolei  tylko 41,9% mężczyzn przeszło na emeryturę w wieku 65 lat i więcej.   W latach następnych udział emerytur przyznanych mężczyznom po ukończeniu ustawowego wieku emerytalnego będzie wzrastał z powodu wyczerpywania możliwości przechodzenia na emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz obejmowanie nowym systemem kolejnych roczników mężczyzn.   
Dane statystyczne ZUS za lata 2009-2014 pokazują też bardzo duże różnice w strukturze wysokości emerytur mężczyzn i kobiet ustalonych według zasad nowego systemu emerytalnego (tab. 4)Niższe świadczenia zostały przyznane znacznie większemu odsetkowi kobiet niż mężczyzn. Odsetek emerytur do 900 zł otrzymywanych przez kobiety np. w  2013 r. wyniósł 36,1%, podczas  gdy w okresie 2009-2013  żaden mężczyzna nie uzyskał tak niskiego świadczenia  Z kolei w 2013 r. wysokie emerytury (powyżej 3500 zł)  wypracował tylko 1% kobiet i  ponad 15% mężczyzn. Najwięcej emerytur kobiet mieściło się w  przedziale  1001-1600 zł (38,4% w 2013 r.), a świadczenia  mężczyzn w przedziale 1800 -2800 zł (ponad 50%). W rezultacie tych zróżnicowań emeryturę w wysokości 1800 zł i poniżej otrzymało 88,3% kobiet i tylko 5% mężczyzn. 
Warto jednak zauważyć, że wysoki odsetek  niskich emerytur jest spowodowany nie tylko przyjętą formułą obliczania emerytury, ale także wynika z  braku warunku minimalnego stażu ubezpieczeniowego, podczas gdy w starym systemie kobieta ze stażem poniżej 15 lat, a mężczyzna ze stażem niższym niż 20 lat w ogóle nie otrzymaliby emerytury. Wysoki odsetek emerytur poniżej minimalnej emerytury obniża też przeciętną wysokość emerytury.  

Tab. 4. Struktura wysokości emerytur przyznanych według nowych zasad  mężczyznom i kobietom  w  latach 2011-2014 według wysokości świadczeń w grudniu (%)

	MĘŻCZYŹNI	KOBIETY	
	2011	2012	2013	2014	2011	2012	2013	2014	
600,00 i mniej	0,0	-	-	0,5	10,4	7,7	9,5	5,4	
600,01 - 700,00	0,0	0,0	-	0,3	15,5	12,7	9,8	5,1	
700,01 - 800,00 	0,0	0,0	-	0,3	7,5	9,5	8,1	5,1	
800,01 - 900,00	0,0	0,0	0,0	0,4	7,3	7,7	8,7	5,3	
900,01 - 1000,00	0,1	0,0	0,0	0,5	8,3	8,4	7,7	5,3	
1000,01 - 1200,00	0,4	0,3	0,2	1,4	16,7	17,3	15,5	12,0	
1200,01 - 1400,00	1,0	0,6	0,5	2,0	12,9	14,8	13,3	13,1	
1400,01 - 1600,00	2,9	2,1	1,2	2,8	8,8	9,1	9,6	12,5	
1600,01 - 1800,00	8,2	6,1	3,1	4,2	5,3	5,2	6,1	11,0	
1800,01 - 2000,00	13,7	11,6	7,3	5,8	2,8	3,1	4,1	7,7	
2000,01 - 2200,00	15,2	13,8	11,2	8,5	1,5	1,7	2,4	5,2	
2200,01 - 2400,00	13,6	13,8	12,7	10,2	0,9	1,0	1,4	3,4	
2400,01 - 2600,00	11,6	12,3	12,4	11,1	0,5	0,6	1,0	2,4	
2600,01 - 2800,00	9,2	10,1	10,9	10,3	0,4	0,5	0,6	1,7	
2800,01 - 3000,00	6,9	7,8	9,1	9,0	0,3	0,3	0,5	1,3	
3000,01 - 3500,00	9,9	11,9	16,3	15,2	0,5	0,6	0,7	1,8	
3500,01 i więcej	7,3	9,6	15,1	17,5	0,4	0,6	1,0	1,7	

*Wysokość emerytur wraz z dodatkami pielęgnacyjnymi
Źródło: Zakład Ubezpieczeń Społecznych, http://www.psz.zus.pl/

W 2014 r. zmniejszyły  się różnice pomiędzy płciami w strukturze wysokości świadczeń ustalanych według nowych zasad.  Jest to wypadkowa następujących okoliczności:
- wyższy wiek emerytalny i dłuższy staż pracy pozytywnie wpłynął na wysokość emerytur kobiet (spadek udziału emerytur do 900 zł aż o 15,2 pkt proc. w stosunku do 2013 r.);   
- wejście w wiek emerytalny pierwszego rocznika mężczyzn objętego nowym systemem spowodowało, że pojawiła się po raz pierwszy grupa mężczyzn z bardzo niskimi emeryturami (1,5% emerytur do 900 zł) i zwiększył się odsetek mężczyzn z emeryturami do 1800 zł (5,0% w 2013 r. i 12,4% w 2014 r.).
Coraz większą popularnością wśród ubezpieczonych cieszą się  emerytury częściowe, do których obecnie mają prawo tylko mężczyźni.  Emerytura częściowa z założenia adresowana jest do osób z długoletnim stażem pracy (szczególnie fizycznej), odczuwających ograniczenie sił do kontynuowania zatrudnienia. Emerytura częściowa ma też chronić te osoby przed sytuacją wpadnięcia w pułapkę bezrobocia i jednoczesnego braku uprawnień do emerytury pomostowej lub renty z tytułu niezdolności do pracy. Konstrukcja emerytury częściowej jest niezgodna z istotą ryzyka emerytalnego w ubezpieczeniach społecznych, albowiem w stosunku do osób uprawnionych do emerytury częściowej - w odróżnieniu od osób przechodzących na emeryturę po osiągnięciu wieku emerytalnego, a także korzystających z emerytury wcześniejszej -  nie jest wymagane rozwiązanie stosunku pracy. Osoby korzystające z emerytury częściowej mogą jednocześnie pracować, także w pełnym wymiarze czasu pracy i pobierać emeryturę częściową. W praktyce emerytura częściowa staje się dodatkiem do wynagrodzenia, a nie świadczeniem zastępującym wynagrodzenie zgodnie z istotą ryzyka emerytalnego.

Tab. 5. Emerytury częściowe w okresie styczeń – październik 2015 r.
	Liczba 
osób 
w tys.	Kwota 
wypłat 
w tys. zł	Przeciętna 
wyplata
w zł	
styczeń	1,6	4 028,8	2 486,91	
luty	1,9	4 699,1	2 482,34	
marzec	2,2	4 499,1	2 545,89	
kwiecień	2,4	5 776,5	2 369,35	
maj	2,7	6 305,3	2 365,10	
czerwiec	3,1	6 955,6	2 241,58	
lipiec	3,4	7 705,7	2 257,73	
sierpień	3,6	7 537,4	2 092,47	
wrzesień	3,8	7 886,9	2 100,94	
Październik	4,1	9 285,3	2 246,07	

Źródło: Zakład Ubezpieczeń Społecznych, http://www.psz.zus.pl/

Dane statystyczne ZUS pokazują, że na emerytury częściowe przechodzą   mężczyźni z dużym stażem i ponadprzeciętnymi zarobkami. W maju 2014 r. częściową emeryturę pobierało 200 osób, w listopadzie tego roku już 1,2 tys. osób, w styczniu 2015 r.  1,6 tys. osób, zaś w październiku 2015 r. – 4,1 tys. osób. W listopadzie 2014 r. wysokość przeciętnej emerytury  częściowej wynosiła  1820 zł brutto, a w październiku  2015 r. –  2246,07 zł. Emerytury częściowe niekoniecznie pobierają – jak to zakładano – osoby, które mają ograniczone siły do kontynuowania zatrudnienia i nie spełniły się też przewidywania, że emerytury częściowe będą bardzo niskie. 

Finanse Funduszu Ubezpieczeń Społecznych  
Dochody ze składek nie pokrywają wydatków na świadczenia finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i za deficyt FUS odpowiadają przede wszystkim wydatki na emerytury. Dotacje z budżetu państwa do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynosiły:
- 38,1 mld zł w 2010 r.;
- 37,5 mld zł w 2011 r.;
- 39,5 mld zł w 2012 r.;
- 37,1 mld zł w 2013 r;
- 30,4 mld zł w 2014 r.
Należy jednak mieć na względzie fakt, że niedobór środków w FUS pokrywany jest  także z refundacji składek na ofe, środków z Funduszu Rezerwy Demograficznej, może tez ZUS zaciągać pożyczki z budżetu państwa i brać kredyty z banków komercyjnych. Na przykład w 2014 r. z tytułu refundacji składek do ofe FUS otrzymał 8,3 mld zł i wydał 2,5 mld z Funduszu Rezerwy Demograficznej. Łącznie z tych trzech źródeł został pokryty niedobór na kwotę 41,2 mld zł.      
Według danych ZUS wydolność finansowa FUS (wskaźnik pokrycia wydatków dochodami ze składek) kształtowała się następująco:
- 55,7% w 2010 r.;
- 61,6% w 2011 r.;
- 69,4% w 2012 r.;
- 67,0% w 2013 r.;
- 68,5% w 2014 r. 
  
Zmiany wieku emerytalnego a rynek pracy  
Wygasanie możliwości przechodzenia na emeryturę przed osiągnięciem ustawowego wieku emerytalnego i podnoszenie wieku emerytalnego wpłynęło na sytuacje osób w wieku przedemerytalnym na rynku pracy.
Pozytywnym zjawiskiem jest systematyczny wzrost wskaźnika zatrudnienia. W latach 2010-2014 wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 55-64 lata wzrósł o 8,4 pkt proc., w tym dla mężczyzn o 7,7 pkt proc. a dla kobiet o 8,7 pkt proc.

Tab. 6. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 55-64 lata       
	2010	2011	2012	2013	2014	2015
I kw.	
Ogółem	34,1%	36,9%	38,7%	40,6%	42,5%	42,9%	
Mężczyźni	45,2%	47,8%	49,2%	51,3%	53,1%	52,8%	
Kobiety	24,2%	27,2%	29,2%	31,0%	32,9%	34,0%	

Źródło: Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności, GUS 

Według BAEL podstawowe wskaźniki rynku pracy szczególnie poprawiły się w grupie wiekowej 55-59 lat: w okresie 2010 r.- I kw. 2015 r. współczynnik aktywności zawodowej wzrósł z 48,8% do 61,9%, wskaźnik zatrudnienia z 45,9% do 57,6%, a stopa bezrobocia spadła z 7,8% do 6,9%.  Pozytywne zmiany szczególnie wyraźnie wystąpiły w przypadku kobiet (wzrost współczynnika aktywności zawodowej z 36,3% do 54,4%; wskaźnika zatrudnienia z 33,6% do 50,8%, spadek stopy bezrobocia z 7,5% do 6,5%).  Natomiast wolniej wzrastały wskaźniki dla mężczyzn (współczynnik aktywności z 64,6%% do 70,0%, wskaźnik  zatrudnienia z 59,4% do 65,0%), a stopa bezrobocia spadła z poziomu  7,9% do 7,4%. 
W grupie wiekowej 60-64 lata współczynnik aktywności zawodowej zwiększył się z 20,1% do 28,8%, wskaźnik zatrudnienia z 19,1% do 27,1%,a stopa bezrobocia wzrosła z 5,8% do 5,9%. Wskaźniki w tej grupie wiekowej są istotne w przypadku mężczyzn (wiek tuż przed wiekiem emerytalnym), zaś w przypadku kobiet oznacza już aktywność zawodową po osiągnięciu wieku emerytalnego. Współczynnik aktywności zawodowej mężczyzn wzrósł z 28,4% do 42,2%, wskaźnik zatrudnienia z 26,7% do 39,2%, a stopa bezrobocia wzrosła z 6,2% do 7,4%.
Występuje trend spadku liczby bezrobotnych w wieku 50 lat i więcej rejestrujących się w urzędach pracy. W końcu 2014 r. w ewidencji bezrobotnych było zarejestrowanych 474,9 tys. osób powyżej 50 roku życia, tj. o 49,6 tys. osób mniej niż rok wcześniej (czyli o 9,5%), ale ich udział w ogólnej liczbie zarejestrowanych wzrósł jednak z 24,3% do 26,0%, z powodu czynników demograficznych (wzrost liczby osób w wieku produkcyjnym niemobilnym, tj. 45-64 lata) oraz bardzo dużego spadku liczby bezrobotnych w wieku 18-24 lata (o 24,7%) i 25-34 lata (o 17 %). W I kwartale 2015 r. liczba osób bezrobotnych w wieku powyżej 50 lat wyniosła 486,5 tys., co w stosunku do I kwartału 2014 r. oznacza spadek o 12,8%, zaś w II kwartale 2015 r. wyniosła  446,8 tys. tj. o 8,3% mniej niż w II kwartale 2014 r.     
W 2014 r. nastąpił przede wszystkim wzrost liczby bezrobotnych w wieku 60 lat i więcej (o 14,7%), co spowodowało, że udział tych osób w ogólnej liczbie zarejestrowanych zwiększył się z 3,4% w końcu 2013 r. do 4,6% w końcu 2014 r. i była to jedyna grupa wiekowa, której odnotowano wzrost.
Na podstawie danych o bezrobociu rejestrowanym za 2014 r.  wyłania się następująca charakterystyka grupy bezrobotnych w wieku 50 lat i więcej:
- zdecydowanie dominują mężczyźni,  którzy stanowili 60,1% bezrobotnych 
(w liczbie ogółem zarejestrowanych tylko 48,5%);
-  są słabo wykształceni, aż 172,5 tys. osób, tj. 36,3% legitymowało się wykształceniem  gimnazjalnym i poniżej;
- długo poszukują pracy – 148,6 tys. osób, tj. 31,3% powyżej 24 miesięcy oraz 91,5 tys. osób, tj. 19,3%  od 12 do 24 miesięcy (łącznie osoby pozostające bez pracy ponad 12 miesięcy stanowiły 50,6% bezrobotnych powyżej 50 roku życia wobec 41,6% wśród bezrobotnych ogółem), średni czas pozostawania bez pracy zwiększył się z 14,0 miesięcy w końcu 2013 r. do 15,2 miesięcy w końcu 2014 r.;
- posiadają stosunkowo długi staż pracy, 29,0% osób od 20 do 29 lat, a 13,6% osób 30 lat i więcej;
- częściej  mają prawo do zasiłku dla bezrobotnych (co szósty bezrobotny w omawianej grupie wiekowej i co siódmy zarejestrowany jako bezrobotny).
Ten przegląd podstawowych danych związanych z rynkiem pracy pokazuje, że proces podnoszenia wieku emerytalnego szczególnie mocno dotyka mężczyzn słabo wykształconych w wieku powyżej 60 lat. Generalnie dla osób w wieku 50 lat i więcej trafienie do rejestrów bezrobotnych oznacza większe trudności ze znalezieniem pracy niż w przypadku osób młodych, pomimo zdecydowanie wyższej stopy bezrobocia młodzi ludzie szybciej wychodzą z bezrobocia. 
Z pułapki bezrobocia w wieku przedemerytalnym mają szanse uciec osoby tracące zatrudnienie z przyczyn leżących po stronie pracodawcy (likwidacja lub niewypłacalność pracodawcy). Według obecnie obowiązujących regulacji mogą otrzymać świadczenie przedemerytalne.
Świadczenia przedemerytalne są wypłacane  do czasu osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego. – wówczas ZUS przyznaje emeryturę z urzędu. Warunki wiekowe i stażowe uprawniające do świadczenia przedemerytalnego nie zostały zmienione mimo stopniowego podwyższania wieku emerytalnego do 67 lat. Od 1 marca 2015 roku świadczenie przedemerytalne wynosi 1027,39 zł. 
Jak pokazują dane zawarte w tab. 7 zasiłki przedemerytalne są świadczeniem wygasającym. Wzrasta natomiast liczba wypłacanych świadczeń przedemerytalnych  i wydatki na te świadczenia. Brak jest niestety danych, które pokazywałyby strukturę i dynamikę osób uprawnionych do świadczenia przedemerytalnego (pracownicy zwolnieni z powodu likwidacji lub upadłości pracodawcy, bankrutujące osoby prowadzące działalność pozarolniczą, renciści tracący prawo do  renty z tytułu niezdolności do pracy) i wskazywał na ile wzrost wydatków wynika z wydłużonego okresu wypłacania świadczenia przedemerytalnego. 

Tab.  7. Zasiłki przedemerytalne i świadczenia przedemerytalne w latach 2009-2014 

	2009	2010	2011	2012	2013	2014	
Zasiłki 
przedemerytalne.
Liczba osób (w tys.)
Wypłata (mln zł)	

98,6
939,7	

79,0
777,9	

61,8
620,8	

46,9
498,6	

36,1
404,8	

28,3
322,3	
Świadczenia  
przedemerytalne.
Liczba osób (w tys.)
Wypłata (mln zł)	

66,4
736,6	

73,0
818,1	

87,1
984,7	

107,0
1 266,6	

139,0
1 702,3	

167,6
2 047,9	

Źródło: Zakład Ubezpieczeń Społecznych, http://www.psz.zus.pl/

Polska na tle innych państw członkowskich Unii Europejskiej
Prowadzona w Polsce polityka zmian w systemie emerytalnym w zakresie wieku emerytalnego jest podobna do polityk w pozostałych państwach członkowskich Unii Europejskiej. Wśród państw UE wyraźnie dominują kraje, w których wiek emerytalny został, jest lub będzie podwyższony:
- najwyższy docelowy wiek emerytalny - 68 lat - przyjęła w regulacjach prawnych Irlandia oraz Wielka Brytania;
- docelowy wiek emerytalny - 67 lat - będzie obowiązywać w 12 państwach (Belgia, Czechy,  Chorwacja, Dania, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Irlandia, Niemcy, Polska,  Włochy);
- wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn na docelowym poziomie 65 lat określiło  10 państw (Austria, Bułgaria, Estonia, Luksemburg, Litwa, Łotwa, Malta, Rumunia, Słowenia, Węgry);
- w Szwecji i Finlandii obowiązuje elastyczny wiek emerytalny, (odpowiednio 61-67 lat i 63-68 lat). 
Najniższy wiek emerytalny - 62 lata – obowiązuje od 2014 r. na Słowacji, ale od 2017 r. ustawowy wiek będzie podnoszony wraz ze wzrostem przewidywanej długości życia.  Obok Słowacji jeszcze w 9 państwach po osiągnięciu określonego ustawowo wieku emerytalnego planowane jest dostosowywanie wieku emerytalnego do zmieniającej się średniej długości życia (Czechy, Cypr, Holandia,  Włochy, Dania, Finlandia, Grecja, Portugalia, Wielka Brytania).  Mechanizm ten stosują obecnie Portugalia i Włochy.
Analiza regulacji prawnych w zakresie zabezpieczenia emerytalnego pokazuje też, że w większości państw członkowskich UE  zachowane zostało prawo do tzw. wcześniejszych emerytury, ale na zaostrzonych warunkach (podwyższanie wieku i stażu ubezpieczeniowego, obniżenie emerytury). Przejście na emeryturę w wieku niższym od powszechnego w powiązaniu z długim stażem ubezpieczeniowym jest korzystne dla osób, które wcześnie rozpoczynają aktywność zawodową.
 Warto zwrócić uwagę na fakt, że według przyjętego w Polsce schematu podnoszeniu wieku emerytalnego polscy mężczyźni zostaną szybciej zobligowani do pracy do 67 roku życia (w 2020 r.) niż mężczyźni w Irlandii i Holandii (2021 r.), Danii i Francji (2022 r.), Wielkiej Brytanii (2028 r.), Niemczech (2029 r.), Belgii (2030 r.), Chorwacji (2038 r.) i Czechach (2041 r.). W przypadku kobiet nastąpi to w 2040 r. i Polska będzie państwem, w którym najdłużej będzie utrzymywać się różnica w wieku emerytalnym kobiet i mężczyzn. 
Dla procesu podnoszenia wieku emerytalnego  bardzo istotnym wskaźnikiem jest przewidywane trwanie życia osoby w wieku 65 lat i życie w zdrowiu po ukończeniu tego wieku.   
W Polsce występuje pozytywny trend wydłużania się życia osób w wieku 65 lat i ich życia w zdrowiu, ale osiągane wskaźniki są niższe niż w najbardziej rozwiniętych państwach UE (szczególnie w przypadku mężczyzn) oraz od średniej UE. Wyjątek stanowią Niemcy, w których kobiety i mężczyźni po osiągnięciu 65 lat żyją dłużej niż  Polki i Polacy, ale okres życia w zdrowiu jest krótszy. W Polsce w 2013 r. kobieta w wieku 65 lat miała przed sobą 19,9 lat życia, w tym 7,8 lat w zdrowiu (Niemka odpowiednio 21,1 lat i 7,0 lat). Dla mężczyzn w Polsce wskaźniki te wynoszą 15,5 lat i 7,2 lat (Niemcy odpowiednio  18,2 lat i 7,0 lat).  Dane zawarte w tab. 8 pokazują, że decyzje o podnoszeniu wieku emerytalnego nie są wprost uzależnione od omawianych wskaźników demograficznych.

Tab. 8. Dalsze trwanie życia w wieku 65 lat i dalsze życie w zdrowiu w wieku 65 lat 
	2004	2013	
	Mężczyźni	
	Dalsze 
trwanie
życia
w wieku
65 lat  
	Dalsze
życie w 
zdrowiu
w wieku
65 lat  	Dalsze 
trwanie
życia
w wieku
65 lat  
	Dalsze
życie w 
Zdrowiu
w wieku
65 lat  	
UE	16,4	8,6	17,9	8,6	
Belgia	16,5	8,8	17,8	10,8	
Chorwacja	13,7	6,6	15,3	5,5	
Czechy	14,2	6,6	15,7	8,5	
Dania	15,9	13,3	17,7	11,6	
Francja	17,7	8,5	19,3	9,8	
Irlandia	16,2	8,5	18,1	10,9	
Holandia	16,3	10,5	18,2	9,5	
Niemcy	16,7	6,4	18,2	7,0	
Polska	14,2	6,5	15,5	7,2	
Wielka Brytania	16,8	10,3	18,6	10,6	
	Kobiety	
UE	20,0	8,9	21,3	8,6	
Belgia	20,2	8,7	21,4	10,9	
Chorwacja	17,4	6,5	19,1	5,9	
Czechy	17,6	7,1	19,3	8,9	
Dania	19,0	13,5	20,4	12,7	
Francja	22,1	10,0	23,6	10,7	
Irlandia	19,6	9,7	20,8	12,1	
Holandia	19,9	11,4	21,2	9,2	
Niemcy	20,1	5,9	21,1	7,0	
Polska	18,3	7,1	19,9	7,8	
Wielka Brytania	19,6	11,1	20,9	10,7	

Źródło: EUROSTAT 
http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do
 
Skutki projektu ustawy  
System emerytalny jest bezpośrednio powiązany z funkcjonowaniem wielu obszarów życia społeczno-gospodarczego, szczególnie mocno z rynkiem pracy,  silnie też wpływa na finanse publiczne, albowiem wypłata emerytur jest objęta gwarancją państwa. Jest to też bardzo istotne zagadnienie z punktu widzenia jednostki (osoby ubezpieczonej). Wiek emerytalny musi być więc kształtowany z uwzględnieniem wielu czynników społeczno-ekonomicznych. 
Podstawowe znacznie mają trendy demograficzne, które tworzą zasadnicze warunki dla życia i rozwoju społeczeństw, a dla systemów emerytalnych wyznaczają twarde warunki brzegowe. Sytuację demograficzną Polski kształtuje utrzymujący się od wielu lat bardzo niski współczynnik dzietności. W 2014 r. współczynnik dzietności wynosił zaledwie 1,29, tj. na 100 kobiet w wieku 15-49 lat przypadało tylko 129 urodzonych dzieci,  podczas gdy zastępowalność pokoleń zapewnia współczynnik kształtujący się na poziomie 2,1-2,15 (współczynnik 2,07 wynosił w Polsce w 1990 r.).
Drugim zasadniczym trendem jest systematyczne wydłużanie się przeciętnego trwania życia. Od początku lat 90-tych XX wieku trwanie życia mężczyzn wydłużyło się o ok. 7 lat, a kobiet o prawie 6 lat.  W 2013 r. przeciętne trwanie życia wynosiło dla mężczyzn 73,1 lat i 81,1 lat dla kobiet, ale mimo to, w Polsce występuje zjawisko wysokiej nadumieralności mężczyzn. 
Te dwa zasadnicze trendy demograficzne powodują starzenie się społeczeństwa, których miarą jest mediana wieku mieszkańców: w 2000 r. wynosiła 35,4 lat, a w 2013 r. 39,1 lat. 
Bardzo istotną konsekwencją niskiego współczynnika dzietności  i wydłużania się przeciętnego trwania życia są zmiany w strukturze wiekowej społeczeństwa. W okresie 2000-2013 odsetek ludności w wieku przedprodukcyjnym (0-14 lat) zmniejszył się z 24,4% do 18,0%, a odsetek osób w wieku poprodukcyjnym (powyżej 60/65 lat) wzrósł z 14,8% do 19,0%. Jednocześnie nastąpił wzrost udziału osób w wieku produkcyjnym z 60,8% do 63,0%, ale wzrost ten dotyczył kohort osób w wieku produkcyjnym niemobilnym (45-60/65 lat) z 21,0% do 23,3%, natomiast udział osób wieku mobilnym nie uległ istotnej zmianie. Odsetek osób w wieku produkcyjnym ma podstawowe znaczenie dla rynku pracy, decyduje o podaży siły roboczej.   
Niski poziom dzietności i proces wydłużania się trwania życia będą w przyszłości powodować zmniejszanie liczby ludności, spadek podaży siły roboczej na rynku pracy oraz wzrost liczby i odsetka ludzi w starszym wieku. Podobne trendy występują we wszystkich państwach europejskich. Polska obecnie jeszcze ma jedno z najmłodszych społeczeństw Europy, ale proces starzenia się  w Polsce będzie mieć znacznie bardziej gwałtowny przebieg i Polska należy do państw UE o najgorszych perspektywach demograficznych.
Według prognozy ludności Polski na lata 2014-2050, sporządzonej przez Główny Urząd Statystyczny, liczba ludności Polski w  2035 r. wyniesie 36,5 mln, a w 2050 r. około 34 mln, czyli spadnie w stosunku do 2013 r. o 4,5 mln osób. Liczba osób w wieku 15-64 lat zmniejszy się do 2050 r. o 8,3 mln.  Prognoza przewiduje w okresie 2013-2050 wzrost przeciętnego trwanie życia dla mężczyzn z 73,1 lat  do 82,1 lat i dla kobiet z 81,1 lat do 87,5 lat. Zmniejszy się więc różnica w długości życia kobiet i mężczyzn, dzięki zmniejszeniu zjawiska nadumieralności mężczyzn.  W konsekwencji odsetek ludności w wieku 65 lat i więcej wzrośnie z ok.15% w 2013 r. do  33% w 2050 r.  Tym samym współczynnik obciążenia demograficznego wzrośnie z 58 osób w 2013 r. do 105 osób w 2050 r. 
Bardzo wysoki wzrost liczby osób starszych wystąpi już w pierwszych latach prognozy – w 2015 r. 65 lat ukończą osoby urodzone w 1950 r., w kolejnych latach populację ludzi starszych będą zasilały bardzo liczne roczniki wyżu urodzeń z lat 50-tych. Najwyższa dynamika spadku liczby ludności w wieku 15-64 lata  przewidywana jest w okresie 2014-2020 (o ponad 1,7 mln). W okresie tym na emeryturę będą przechodzić bardzo liczne roczniki wyżu demograficznego lat 50 – tych XX w.  Jak pokazują dane ZUS już w 2014 r. liczba przyznanych emerytur wyniosła 158, 2 tys. (wzrost o ponad 58%), a w okresie  styczeń-wrzesień 2015 r. ZUS  załatwił  312,4 tys. wniosków pierwszorazowych o emeryturę.   
Obecna regulacja  wydłużająca wiek emerytalny przede wszystkim zwiększa liczbę pracowników: o 1,5 mln do 2020 r. i o ponad 2,5 miliona do 2040 r. Po planowanym obniżeniu wieku emerytalnego liczba osób w wieku produkcyjnym  już za pięć lat będzie niższa o ponad 1,2 mln, za 10 lat – o ponad 2,1 mln, za 15 lat o 2,5 mln, a za 20 lat – aż o 3,3 mln. Ewentualne pozytywne skutki polityki rodzinnej, w wyniku której zwiększy się współczynnik dzietności, nie są w stanie zmienić trendów i ich łagodzące efekty pojawią się na rynku pracy najwcześniej za 20 lat. Zmiany demograficzne czekające Polskę są na tyle znaczące, że nawet podwyższenie wieku emerytalnego nie jest w stanie zahamować spadku liczby osób w wieku aktywności zawodowej.
W związku ze zjawiskiem starzenia się społeczeństwa zwiększenie liczby osób pracujących ma istotne znaczenie dla wydolności finansowej systemu emerytalnego. 
Jak pokazuje prognoza wpływów i wydatków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na lata 2016-2020 , uwzględniająca  proces podnoszenia wieku emerytalnego, fundusz emerytalny, niezależnie od przyjętego wariantu, będzie musiał być zasilany dotacjami z budżetu państwa (tab. 9). 
Tab. 9. Prognoza salda funduszu emerytalnego w latach 2016-2020
	2016	2017	2018	2019	2020	
WARIANT I
(pośredni)
Saldo (mln zł)
Saldo-  kwoty zdyskontowane na 2013 r. (mln zł)
Saldo (%PKB)
Wydolność 	

-40 803

-39 239
-2,17%
70%	

-43 298

-40 909
-2,18%
70%	

-45 910

-42 339
-2,17%
70%	

-48 348

-43 543
-2,14%
70%	

-50 442

-44 364
-2,10%
70%	
WARIANT II
(pesymistyczny)
Saldo (mln zł)
Saldo - kwoty zdyskontowane na 2013 r. (mln zł)
Saldo (%PKB)
Wydolność 	

-44 398

-42 842
-2,39%
68%	

-48 780

-46 089
-2,51%
66%	

-53 049

- 48 924
- 2,60%
66%	

-57 504

-51 789
-2,68%
65%	

-61 498

-54 088
-2,74%
64%	
WARIANT I
(optymistyczny)
Saldo (mln zł)
Saldo - kwoty zdyskontowane na 2013 r. (mln zł)
Saldo (%PKB)
Wydolność 	

-37 001

-35 705
-1,95%
73%	

-37 320

-35 261
-1,85%
74%	

-37 712

-34 779
-1,74%
75%  	

-38 384

-34 570
-1,65%
76%	

-38  898

-34 292
-1,57%
77%	
 
Źródło: http://www.zus.pl/bip/prognozy_fus/Prognoza_FUS_2016_2020.pdf

 W uzasadnieniu do projektu ustawy koszt powrotu do poprzedniego wieku emerytalnego w latach 2016-2019 oszacowano na ok 40 mln zł. W proponowanej nowelizacji przyjęto bardzo krótką perspektywę, podczas gdy system emerytalny wymaga długookresowej analizy. Koszty obniżenia wieku emerytalnego będą znacząco rosnąć w dalszych latach, co wynika z systematycznego wzrostu liczby osób objętych zmianą jak i z kumulacji skutków. 
Długookresowa prognoza wpływów i wydatków funduszu emerytalnego do 2060 r. pokazuje, że największy deficyt w  kwotach zdyskontowanych - w zależności od wariantu - przypadnie na lata 2026-2028, następnie będzie zmniejszał się do lat 2047-2048 i znowu będzie wzrastać.  W żadnym z wariantów prognozy system emerytalny nie osiąga pełnej wydolności w perspektywie 2060 r.    
Prognoza ta pokazuje także inny bardzo istotny parametr systemu emerytalnego - współczynnik  obciążenia systemowego, czyli  stosunek liczby emerytów do liczby ubezpieczonych.  O ile w 2015 r.   kształtował się on według poszczególnych wariantów na poziomie 0,36; 0,37 i 0,35 to w 2060 r. osiągał 0,59; 0,65 i 0,53.
Proponowane obniżenie  wieku emerytalnego pogorszy więc współczynnik obciążenia systemowego i perspektywy finansowe funduszu emerytalnego.
Posiłkując się obliczeniami Ministerstwa Finansów w uzasadnieniu do projektu ustawy podnoszącej wiek emerytalny odwrócenie reformy wieku emerytalnego oznaczać będzie konieczność poniesienia dodatkowych wydatków na poziomie 140 mld zł do 2025 r. i aż 381 mld zł do roku 2035. Utracone korzyści w perspektywie 2060 r., według tych obliczeń, mogą sięgać ponad 1,4 bln zł. 
  W uzasadnieniu do projektu ustawy zostały pominięte skutki, jakie obniżenie wieku emerytalnego będzie wywierać na wysokość świadczeń emerytalnych. 
 Tabela 10 przedstawia symulację wysokości emerytury w zależności od wieku przejścia na emeryturę  dla mężczyzn i kobiet urodzonych w latach 1970-1982, z różnymi modelami przebiegu kariery zawodowej, wykonaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Modele kariery zawodowej kobiet i mężczyzn w odpowiadających sobie wariantach są zbliżone, z tym że kobietom uwzględniono przerwy w pracy związane z urodzeniem i opieką nad dzieckiem (urlop macierzyński i urlop wychowawczy).
Tab. 10. Symulacja ZUS wysokości emerytur
	Wiek
przejścia 
na emeryturę 	Wysokość
emerytury  w kwocie 
nominalnej 	Wysokość emerytury
w cenach
stałych z 2015 r.	Relacja 
emerytury do wynagrodze-
nia	
MĘŻCZYŹNI	

Wariant I
Uposażony
(ur. 1976)	60 lat

65 lat

67 lat	5 597 zł 

9 967 zł

12 447 zł	3 578 zł

5 759 zł

6 913 zł 	47,0%

65,6%

74,5%	

Wariant II
Samozatrudniony
(ur. 1970)
	
60 lat

65 lat

67 lat	
2 190 zł

3 709 zł

4 582 zł	
1 590 zł

2 421 zł

2 869 zł	
25,0%

32,7%

36,6%	

Wariant III
Przeciętnie zarabiający
(ur.1982)	
60 lat

65 lat

67 lat	
3 346 zł

5 865 zł

7 294 zł	
1 896 zł

3 009 zł

3 597 zł	
21,0%

29,1%

33,1%	

Wariant IV
Na minimalnej pensji
(ur. 1982)	
60 lat

65 lat

67 lat	
2 212 zł

3 658 zł

4 463 zł	
1 253 zł

1 877 zł

2 201 zł	
13,9%

18,2%

20,2%	
KOBIETY	

Wariant V
Uposażona
(ur. 1976)	60 lat

65 lat

67 lat	5 514 zł 

9 841 zł

12 300 zł	3 523 zł

5 686 zł

6 831 zł	46,3%

64,8%

73,6%	

Wariant VI
Samozatrudniona
(ur. 1970)
	
60 lat

65 lat

67 lat	
2 246 zł

3 795 zł

4 684 zł	
1 631 zł

2 476 zł

2 932 zł	
25,6%

33,5%

37,4%	

Wariant VII
Przeciętnie zarabiająca
(ur. 1982)
	
60 lat

65 lat

67 lat	
3 114 zł

5 528 zł

6 903 zł	
1 764 zł

2 836 zł

3 404 zł	
19,5%

27,5%

31,3%	

Wariant VIII
Na minimalnej pensji
(ur. 1982) 	
60 lat

65 lat

67 lat	
2 188 zł

3 624 zł

4 423 zł
	
1 239 zł

1 859 zł

2 181 zł

13,7%

18,0%

20,0%	

Obniżenie wieku emerytalnego mężczyzn z 67 lat do 65 lat spowoduje spadek świadczenia o: 20% w wariancie I; 18,5% w wariancie II; 19,5% w wariancie III i 17,3% w wariancie IV. W przypadku kobiet spadek będzie znacznie większy: 93,9% w wariancie I, 79,8% w wariancie II, 93% w wariancie III i 76% w wariacie IV. Symulacje pokazują, że  utrzymanie 5 lat różnicy  w wieku emerytalnym kobiet i mężczyzn, bardzo istotnie obniża świadczenia kobiet w stosunku do świadczeń mężczyzn: w wariancie I emerytura kobiety będzie niższa o 65,3%, w wariancie II o 48,4%, w wariancie III o 70,6% a w wariancie IV o 51,5%.       
Jednocześnie należy zauważyć, że niewielkie różnice w wysokości emerytur kobiet i mężczyzn przy tych samych modelach kariery zawodowej wskazują, że przy obecnie obowiązujących regulacjach przerwy w pracy związane z urodzeniem i wychowaniem dzieci nie wpływają negatywnie na wysokość świadczeń kobiet. Jednak w rzeczywistości kobiety wykonujące te same prace co mężczyźni otrzymują o około 20% niższe wynagrodzenia i niższy wiek emerytalny będzie tym bardziej negatywnie wpływał na wysokość ich emerytur.  
Obniżenie wieku emerytalnego będzie szczególnie niekorzystne dla ludzi młodych, którzy później niż poprzednie pokolenia zaczynają pracę zawodową ze względu na dłuższy okres nauki, a będą żyć dłużej. Zaburza to istotnie relacje pomiędzy okresem aktywności (opłacaniem składki) a okresem dezaktywizacji zawodowej (pobierania świadczenia). Dla młodszych roczników przechodzących na emeryturę dłuższa aktywność zawodowa oznaczać będzie relatywnie wyższe świadczenie, ze względu na fakt, że na jego wysokość wpływa nie tylko wyrażony stażem pracy i opłaconymi składkami wkład ubezpieczonego do systemu (wzrost licznika w formule emerytalnej), ale również dalsze trwanie życia (późniejsze przejście na emeryturę obniża mianownik formuły emerytalnej). Odsunięcie w czasie momentu przejścia na emeryturę zwiększa też wysokość emerytury dzięki dodatkowym waloryzacjom konta emerytalnego. Ponadto młodzi ludzie będą ponosić koszty utrzymania szybko zwiększającej się liczby osób w wieku poprodukcyjnym.   
Możliwość skrócenia wieku przejścia na emeryturę oznacza więc niższą emeryturę i najprawdopodobniej zwiększenie liczby osób, które nabędą prawo do gwarantowanej wypłaty emerytury najniższej, finansowanej z budżetu państwa. Należy też pamiętać, że wysokość emerytury w okresie jej pobierania  ulega deprecjacji w stosunku do przeciętnego wynagrodzenia pomimo mechanizmu waloryzacji:  najniższa emerytura została ustalona kwotowo 1 stycznia 1996 r. na poziomie 39% przeciętnego wynagrodzenia, a w 2014 r. stanowiła tylko 22,3% wynagrodzenia.    

Wnioski
1. Wiek emerytalny jest podstawowym kryterium nabycia prawa do świadczenia emerytalnego. Centralnym problemem każdego systemu emerytalnego jest określenie poziomu wieku, który wyraża społeczne przyzwolenie na zaprzestanie pracy i pobieranie świadczeń emerytalnych. Jest to bardzo istotne zagadnienie tak z punktu widzenia jednostki (osoby ubezpieczonej) jak i funkcjonowania systemu emerytalnego, a także perspektyw rozwoju społeczno-ekonomicznego kraju. Ponadto jest to złożony problem, uwarunkowany procesami demograficznymi, sytuacją na rynku pracy, stanem finansów publicznych oraz aspektami medycznymi. Proces określania wieku emerytalnego podlega też silnej presji społecznej, albowiem skracanie okresu aktywności zawodowej traktowane jest w opinii społecznej jako przejaw realizacji słusznych oczekiwań wynikających z postępu cywilizacyjnego i niska jest też świadomość konsekwencji procesu starzenia się społeczeństw. Powszechny wiek emerytalny jest swoistą  umową społeczną usankcjonowaną przepisami prawa.
2. Likwidacja wcześniejszych emerytur oraz proces podnoszenia  wieku emerytalnego w skali makro spowodował w latach 2009-2014 pozytywne skutki w postaci wzrostu rzeczywistego wieku emerytalnego (zwłaszcza kobiet) oraz wzrostu wskaźnika aktywności zawodowej i wskaźnika zatrudnienia osób w wieku 55-64 lata. Jednocześnie, tak jak przewidywano, obniżył się ogólny poziom świadczeń z nowego systemu emerytalnego a kobiety okazały się szczególnie zagrożone niskimi świadczeniami.  Nie nastąpiły zmiany w zachowaniach emerytów: podobnie jak w latach poprzednich ubezpieczeni występowali z wnioskiem o emerytury najczęściej zaraz po spełnieniu wymaganych warunków do nabycia prawa do emerytury. 
W ostatnich latach spadła też liczba osób w wieku 50 lat i więcej zarejestrowanych jako osoby bezrobotne, ale w tej grupie zwiększa się udział osób w wieku 60 lat i więcej. Negatywnym zjawiskiem jest zwiększanie się trudności wyjścia z bezrobocia osób w wieku 50 lat i powyżej. W wieku przedemerytalnym  bezrobociem zagrożeni są przede wszystkim mężczyźni o niskim poziomie wykształcenia i kwalifikacji zawodowych.  
3. Proponowany w projekcie ustawy odejście od procesu podnoszenia wieku emerytalnego i ustalenie go ponownie na poziomie 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn nie jest dobrym rozwiązaniem w sytuacji przyspieszonego starzenia się społeczeństwa polskiego, tym bardziej że proponowana zmiana uwzględnia skutki tylko w 4 letniej perspektywie i ignoruje długookresowe trendy demograficzne. Obniżenie wieku emerytalnego spowoduje negatywne skutki dla rynku pracy, ograniczając i tak malejące zasoby pracy i nakładając na młode pokolenia ciężar utrzymania coraz liczniejszej grupy osób w wieku poprodukcyjnym. W konsekwencji jeszcze szybciej będzie wzrastać współczynnik zależności demograficznej i zależności systemowej i zmniejszy się wydolność finansowa systemu emerytalnego. Obniżenie wieku emerytalnego  spowoduje więc dodatkowe koszty dla budżetu państwa. Koszty w wymiarze indywidualnym poniosą też ubezpieczeni, albowiem ścisłe powiązanie wysokości emerytury ze zgromadzonym kapitałem na indywidualnym koncie oraz przeciętnym dalszym trwaniem życia, powoduje, że wiek przejścia na emeryturę, a tym samym ustawowy wiek emerytalny, ma szczególnie duże znacznie dla kształtowania się poziomu świadczenia emerytalnego. Praktyka polska jak i innych krajów pokazuje, że ramy prawne (wiek emerytalny) wyznaczają zachowania ubezpieczonych.  Utrzymywanie o 5 lat niższego wieku emerytalnego kobiet może w praktyce mieć charakter dyskryminującego przywileju.
4. Wskazane zastrzeżenia do powrotu do regulacji obowiązujących przed dniem 1 stycznia 2013 r. nie oznaczają, że problem ustawowego wieku emerytalnego nie może być ponownie rozpatrzony. Ustalenie jednolitego wieku emerytalnego dla wszystkich ubezpieczonych jest wielkością „uśrednioną”, nie uwzględnia indywidualnych różnic w tempie starzenia się  organizmu, spowodowanego warunkami natury biologicznej, czy też intensywnością aktywności zawodowej, ani indywidualnych sytuacji życiowych. Warto więc zastanowić się nad rozwiązaniami uelastyczniającymi warunki otrzymywania emerytury, dającym ubezpieczonym możliwość wyboru. Takim rozwiązaniem może być emerytura wcześniejsza z określonym wiekiem i stażem ubezpieczeniowym i być może także minimalnym poziomem świadczenia emerytalnego lub koncepcja emerytury częściowej, która pozwala na stopniowe wycofywanie się z rynku pracy (wysokość emerytury zależy od stopnia redukcji czasu pracy).    
Wątpliwości może wzbudzać też przyjęty schemat podnoszenia wieku emerytalnego, który doprowadza do utrzymywania się różnic w wieku emerytalnym kobiet i mężczyzn w bardzo długim okresie czasu. Ponadto nie uwzględniono bardzo wyraźnych różnic pomiędzy przeciętną długością życia kobiet i mężczyzn w Polsce. Biorąc pod uwagę wskaźniki dalszego trwania życia oraz przeciętny wiek przechodzenia na emeryturę, wydaje się, że wiek emerytalny mężczyzn jest zbyt szybko podnoszony do 67 lat. 
5. Zmiany dotyczące wieku emerytalnego i całego systemu emerytalnego powinny być poprzedzone bardzo wnikliwą analizą wszystkich obszarów i dziedzin z którymi system emerytalny znajduje się we współzależności (demografia, rynek pracy, w tym polityka aktywizacji osób w wieku przedemerytalnym i system podnoszenia kwalifikacji zawodowych, ochrona zdrowia, warunki pracy, finanse systemu emerytalnego). Bardzo istotna jest ocena funkcjonowania zreformowanego systemu emerytalnego. Szczególnie ważne będą pogłębione informacje ZUS za 2015 r., albowiem dopiero w tym roku nowy system emerytalny zaczął w pełni funkcjonować: ubezpieczeni (kobiety i mężczyźni), którzy osiągnęli ustawowy wiek emerytalny, otrzymują emerytury obliczone według docelowych zasad nowego systemu emerytalnego  (na podstawie zgromadzonego kapitału na koncie i subkoncie w FUS), a osoby zachowujące uprawnienia do emerytur mieszanych będą najprawdopodobniej stanowić nieliczną grupę. Niektóre rozwiązania systemu emerytalnego wymagają ponownego rozważenia, np. wprowadzenie minimalnego okresu ubezpieczeniowego, uzależnienie prawa do emerytury częściowej od rozwiązania stosunku pracy, ujednolicenie zasad obliczania emerytur i rent z tytułu niezdolności do pracy.  W tym kontekście bardzo niefortunny jest przepis projektu ustawy, który zwalnia Radę Ministrów z przygotowania przeglądu funkcjonowania systemu emerytalnego do dnia 31 października 2016 r. i przesuwa ten termin na 2017 r.  

Autor:
Bożena Kłos 
specjalista ds. społecznych 
w Biurze Analiz Sejmowych